Haarlem, schatkamer aan historische monumenten
Vanuit Vooges Centraal gingen we op donderdagmiddag 8 november om 13:00 bij mooi weer in drie groepen van ongeveer dertien deelnemers elk met een gids op weg naar het historische hart van de stad.
Wij namen op geruime afstand van elkaar dezelfde route en kregen onderweg uitleg over en een toelichting op de verschillende bezienswaardigheden. Hieronder vermeld ik er enkele.
Centraal Station. In 1839 is de eerste spoorlijn in Nederland vanaf station Haarlem naar Amsterdam in gebruik genomen. Het toenmalige stationsgebouw is rond 1907 vervangen door een station in art-decostijl; deze bouwstijl hebben we van nabij kunnen bewonderen.
Op het stationsplein staan de 3 meter hoge standbeelden van Ripperda en Kenau, 16eeeuwse strijders uit de onafhankelijkheidsoorlog in Haarlem.
De stad is tijdens de tachtigjarige oorlog zeven maanden, namelijk in 1572-1573 door Spaanse troepen belegerd geweest. Ripperda – in dienst van Willem van Oranje - gaf leiding aan de Haarlemmers en Kenau Hasselaar werd als vrouw beroemd door haar dappere tegenstand. De benaming ‘Kenau’staat voor ‘krachtige vrouw’, maar kent ook een licht negatieve connotatie.
Haarlem telt 20 hofjes, waarvan we er enkele hebben bezocht.
Het Hofje van Oorschotis in 1769 gesticht uit de nalatenschap van de ongehuwde Wouter van Oorschot.
Hij wilde dat er twaalf huisjes voor een persoon werden neergezet en twaalf voor twee personen. Hij stelde wel de volgende voorwaarden: in de beginjaren mocht het hofje uitsluitend worden bewoond door zijn dienstbode en haar familie en pas na 20 jaar mochten anderen de woningen betrekken, namelijk behoeftige vrouwen van 50 jaar of ouder en lid zijn van de Hervormde Kerk. Op de voorgevel van het hofje moest de volgende tekst op rijm worden aangebracht:
Wouter van Oorschot
Laat hier zijn liefde blyken,
Den armen tot een troost
En voorbeeld aan de Ryken
Verder wilde hij in de Sint-Bavo zijn graf, dat de eerste 200 jaar niet geruimd mocht worden.
Een ander schilderachtig hofje, is het Hofje van Bakenes, het op een na oudste hofje dat in 1395 werd opgericht. Alle huisjes zijn nog bewoond.
Op de gevelsteen is een raadselachtig rijmpje te vinden.
’t Gesticht van
Dirck van Bakenes
Voor vrovwen acht
En twemael ses.
Er zijn twee oplossingen: de getallen 20 en 60. 20 slaat op het aantal huisjes en 60 op de minimaal vereiste leeftijd om er als vrouw te mogen wonen.
De huidige woningen dateren uit het midden van de 17eeeuw en sinds de herbouw werden enkele huisjes verbouwd tot regentenkamer en is er slechts plaats voor twaalf vrouwen.
Rond de Grote Markt
Het historische hart wordt gevormd door een groot plein met aan de oostkant de Grote of Sint-Bavobasiliek, aan de westkant het stadhuis en aan de zuidzijde de Vleeshal.
Op het plein staat het standbeeld van Laurens Janszoon Coster (1405-1434), vermeend uitvinder van de boekdrukkunst in 1423. Tien jaar eerder dan Gutenberg.
Grote of Sint-Bavobasiliek
Deze kerk is gewijd aan Sint-Bavo. De middeleeuwse kruisbasiliek is opgetrokken in de gotische bouwstijl (1370-1520).
Midden op het kerkgebouw staat een 78 meter hoge, houten, met lood bedekte, laatgotische vieringtoren.(= kerktoren midden op de kruising van een kerk). Denominatie: van 1370-1573 katholiek en sindsdien protestant.
Stadhuis
Op de plaats van het stadhuis stond eerst een jachtslot (1250) voor de Graven van Holland; graaf Floris V gebruikte dit slot als woonhuis wanneer hij in Haarlem kwam om belastinggelden te innen.
In 1351 is het slot bijna geheel afgebrand en na herbouw werd het stadhuis. Uit die periode dateert het gotisch gebouw zoals het er staat.
Uit die tijd stamt ook de Vierschaar, herkenbaar aan de vier zuilen aan de rechtervoorzijde; hier vond de rechtspraak plaats. Vóór de Vierschaar stond het schavot waar misdadigers werden gestraft.
Veel belangrijke gebouwen in de stad zoals het Stadhuis, de Vleeshal en ook de Waag zijn ontworpen door de uit de Zuidelijke Nederlanden gevluchte Lieven de Key(1560-1627), een van de belangrijkste bouwmeesters van de Hollandse Renaissance.
De poort met natuurstenen blokken en een gevelsteen waarop een pauw staat afgebeeld, geeft toegang tot het oude Karmelietenklooster waarvan nog enkele delen zijn bewaard. (Orde die collectieve armoede belijdt).
Vleeshal; de voormalige Vleeshal (1603) is een prachtig voorbeeld van Hollandse Renaissance. Het gebouw kent een rijke trapgevel en aan de voorzijde trappen met obelisken versierd en aan beide kanten lage kelderpoortjes. Ossen- en schapenkoppen zijn er als stenen versiering aangebracht. In de topgevel is het stadswapen aangebracht.
De Hoofdwacht (13eeeuw); ligt aan de Grote Markt en behoort tot de oudste monumenten van Haarlem.
De aanduiding ‘hoofdwacht’ heeft te maken met de functie die het vanaf de 18eeeuw voor de schutterij, die als stadswacht fungeerde, had. (Burgers van de stadsmilitie die hun stad beschermden). De oostelijke muur aan de Smedestraat is het oudst bekende metselwerk van Haarlem en daarmee is de Hoofdwacht het oudste stenen gebouw van de stad. Het heeft dienst gedaan als verblijf voor de Graven van Holland, en van 1250-1350 als stadhuis, als woonhuis voor voorname Haarlemse families. Sinds 1919 huurt de Historische Vereniging Haerlem het pand van de gemeente.
Stempels, nu ML(naar de voorletters van de compagnons Mark en Liane)
In dit monumentale achttiende eeuwse pand is sinds 2018 ML gevestigd, een hotel-restaurant en bistro. Het sterrestaurant bevindt zich op de binnenplaats van voorheen de drukkerij en lettergieterij van Koninklijke Joh. Enschedé en in de oude stijlkamer van het voormalige woonhuis van de familie. Hier hebben wij rond 14:30 pauze gehouden. Het was een goed moment om even bij te komen en met elkaar bij te praten in een sfeervolle ambiance waar we verrassend snel ons drankje kregen.
De Waag(1598); tot 1915 heeft het dienst gedaan als waag, de locatie waar goederen werden gewogen. Afhankelijk van het soort en gewicht van de ingebrachte goederen werd er door het stadsbestuur belasting over geheven.
Het gebouw heeft nagenoeg twee identieke gevels opgetrokken uit steen en kalksteen uit de provincie Namen. Kenmerken zijn de rondboog- en kruisvensters. Aan het wapen van Holland en dat van Haarlem herkende je de overheidsfunctie van dit gebouw.
De Gravestenenbrug(meer dan 600 jaar oud) over het Spaarne. Als je deze witte ophaalbrug overgaat, kom je bij twee hoge panden uit 1630 met authentieke trapgevels (zeven gedekte trappen).
Zogenaamde cargadoors hielpen destijds goederenvervoerders met lossen en laden van hun karren wanneer ze de steile brug over moesten.
TeylersMuseum
Dit, aan het Spaarne gelegen, oudste museum van Nederland dateert uit 1784. Het geheel aan gebouwen en collecties heeft het te danken aan de koopman en bankier Pieter Teyler. Als man van de Verlichting liet hij zijn geld na ter bevordering van kunst en wetenschap.
Brinkmann
De nazit vond plaats bij Grand Café Brinkmann dat sinds 1881 aan de Grote Markt is gevestigd. Wij waren allen dorstig en het bleef dan ook niet altijd bij een drankje! Ja, het was een geslaagde, informatieve middag!
Ton Reisner
