Activiteit 35 Amsterdam donderdag 14 maart 2019 Hortus Botanicus plus lezing

Bezoek aan de Hortus Botanicus, een springlevend erfgoed in Amsterdam

De Hortus Botanicus Amsterdam is een 1,2 ha grote, botanische tuin en bevat meer dan 6.000 tropische en inheemse bomen en planten.

De drie gidsen hebben zich bewust beperkt tot de flora die in Madagaskar voorkomen. Over dit eiland kregen we aan het einde van de rondleiding een presentatie met dia’s en filmfragmenten.

Voordat je de tuin betreedt, passeer je enkele beschermde rijksmonumenten zoals de toegangspoort aan de Plantage Middenlaan, de Oranjerie, voormalig kasgebouw, waar ’s winters sinaasappelbomen en kuipplanten binnen werden gezet, en enkele kassen zoals de palmenkas.

Oorspronkelijk was de Hortus een medicinale kruidentuin (Hortus Medicus), in 1638 door het Amsterdamse stadsbestuur opgezet. De stad had een pestepidemie achter de rug en kruiden waren toen van levensbelang als grondstof voor medicijnen. Artsen en apothekers (in opleiding) bestudeerden de medicinale planten en apothekers legden er hun examen af.

Met de nieuwe beheerder nam het aantal planten toe van 300 tot 800 rond 1646. De rol van de VOC en de WIC was groot ook wat de kruiden, specerijen en exotische planten betreft.

Naar het voorbeeld van de Hortus Botanicus Leiden is deze hortus ingericht met als uitbreiding een arboretum en een brede sloot om waterplanten te kweken.

In de buitentuin en de zeven kassen groeien circa 6.000 planten van ruim 4.000 soorten; elke

kas vertegenwoordigt een ander klimaat.

Het ontwerp van de buitentuin dateert uit 1863; de tuin kent ronde vormen en slingerpaden wat het geheel een natuurlijk, romantisch beeld geeft.

Zoals gezegd kregen we voornamelijk informatie over de Malagassische flora. In drie groepjes van negen personen liepen we in anderhalf uur door de tuin en de kassen, begeleid door enthousiaste, kundige gidsen.

Over een aantal planten en/of bomen van het eiland volgt hieronder een kort verslagje. 

Een van de indrukwekkende bomen is de zgn. Reizigersboom waarover twee legenden bestaan.

De ene verklaring is dat deze ‘boom’ enkele in een plat vlak staande, enorme bladstelen met heel grote, in elkaar gegroeide bladeren, waar de scheuten wijken, water kan blijven staan waarmee de reiziger zijn dorst kan lessen. De andere verklaring van de bijnaam van de plant (!) is dat de bladeren in oost-westrichting zouden staan, waarop een verdwaalde reiziger zich kan oriënteren.

Een andere opvallende boom is de Madagaskarpalm; 

   
zijn dikke, grijze onderstam heeft scherpe drienaaldige stekels. Hij lijkt op de familie van de cactus, maar is hier geen familie van. Evenmin is deze boom een palm. Zo zie je maar weer eens dat niets is wat het lijkt. De gedraaide bloembladeren zijn giftig en in bloei laat hij witte, geurende bloemen zien, ook bovenop op de stam.

In de tropische kas bevindt zich een plant met een bijzonder blad, de Psychotria punctata, die rode bessen draagt en familie is van de koffieplant.

 In de bladeren zitten donkergroene puntjes, zogeheten bacteriekolonies. die via de huidmondjes naar binnen zijn gegroeid. Alle bladeren hebben deze bacteriën, die zorgen voor de aanmaak van groeihormonen voor de plant.

Sinds 2014 staat in de Hortus een Vanilla planifoliaplant. 

We stonden ook stil bij deze Vanilla, een vanilleplant behorend tot de Orchideeënfamilie.. De geur- en smaakstof is zo complex dat het niet synthetisch kan worden nagemaakt zonder aan kwaliteit te verliezen. Het duurt minstens vijf jaar voor de plant gaat bloeien en vrucht gaat geven. Bovendien moet de plant buiten het oorspronkelijke gebied kunstmatig worden bestoven. Vanille is daardoor ook een kostbaar product.

In de vlinderkas zagen we behalve enkele kleurrijke vlinders achterin 

ook een ‘vleesetende’ bekerplant hangen, de Nepenthes. 

Het zijn klimplanten met hangende ‘bekervallen’ en gedijen in mistige met mos bedekte wouden. Ze vangen in de vloeistof verdronken insecten onderin in de ‘beker’.

Het laatste uur van de middag zaten wij verzameld in de Educatieve kas,

 waar wij op het diascherm behalve de hachelijke avonturen van onze gidsen konden meebeleven, ook de ruige natuur met haar ontzettend rijke flora te zien kregen die we onder meer ook in de Hortus waren tegengekomen.

In de jaren ’80 van de vorige eeuw echter verloor de Hortus zijn wetenschappelijk belang voor de Gemeentelijke Universiteit, nu Universiteit van Amsterdam. Hiermee zou de Tuin ook opgeheven kunnen worden, maar door een stichting van vrienden, opgericht in 1986, bleef deze  bijzondere Tuin voor Amsterdam behouden. 

Educatie is nog steeds een van de belangrijkste taken van de Hortus. Op ontdekkingstocht zien leerlingen en belangstellenden de mondiale biodiversiteit in de botanische tuin in het echt!

De nazit vond plaats in caféEik en Linde op de Plantage Middenlaan 22A; een begrip geworden mede dankzij de radio-uitzendingen door Ischa Meijer. Nu is Eik en Linde bekend als politiek, literair- en kunstcafé. Een café waar heden en verleden samenkomen op de wanden vol afbeeldingen.

Al met al een geslaagde middag, wanneer ik op de reacties van de deelnemers mag afgaan. Het onstuimige weer heeft hen er niet van weerhouden de reis naar de hoofdstad, naar deze activiteit,  te ondernemen.

Geweldig hoor!

Ton Reisner